‘Schulden zijn nooit alleen een financieel probleem’

Translating…

Als twintiger wist Adam thuis precies hoe laat elke dag de post kwam. „Dan zorgde ik dat ik de enveloppen van de mat griste, zodat niemand het thuis zou zien.” Wat voor hem begon met een betalingsachterstand bij de zorgverzekeraar liep in de loop der jaren op tot een schuld van bijna 20.000 euro.

Het verhaal van Adam staat niet op zichzelf. In Amsterdam hebben naar schatting zo’n 20.000 jongeren risicovolle schulden. Duizenden daarvan hebben problematische schulden. Dat gaat om schulden die hoger zijn dan 3.000 euro, en die niet binnen drie jaar zijn af te betalen. Belangrijkste vormen van schuld zijn huurachterstanden, boetes, telecom-abonnementen en de zorgverzekering.

De gemeente wil deze jongeren nu helpen en start vanaf februari met een pilot waar 150 jongeren tussen de 18 en 27 jaar aan meedoen. Deze jongeren worden doorverwezen vanaf het Jongeren Service Punt. Met hulp van de Gemeentelijke Kredietbank wordt er onderhandeld met schuldeisers, worden de schulden overgenomen en omgezet in een lening en wordt bij het succesvol doorlopen van een begeleidingsplan een deel van de schuld kwijtgescholden.

Wethouder Marjolein Moorman (onderwijs, armoede en inburgering, PvdA) is „trots” op de plannen, omdat ze niet wil dat jongeren „hun schuld als een zwaard van Damocles met zich meedragen”. Jongeren zijn kwetsbaar. Wie 18 jaar wordt moet bijvoorbeeld een zorgverzekering gaan betalen, en wie een eerste keer een kamer huurt kan flink schrikken van alle bijkomende kosten. En als je eenmaal in de problematische schulden zit, kom je er niet makkelijk meer uit.

Hulpverlening schiet tekort

Daar komt nog eens bij dat reguliere schuldhulpverlening bij jongeren tekortschiet, constateert lector armoede-interventies aan de Hogeschool van Amsterdam Roeland van Geuns. Per jaar lopen er 1.500 jongeren bij jongerenschuldhulpverlening, maar velen haken af tijdens de lange duur van het traject. En wie wel in het traject blijft, heeft geen garantie op succes.

Schuldeisers zeggen namelijk minder vaak ja tegen saneringsvoorstellen als het om jongeren gaat. Vaak is er geen of een instabiel inkomen, waardoor aflossen moeilijk is. Van Geuns: „Er wordt vaak vanuit gegaan dat jongeren naarmate ze ouder worden meer gaan verdienen en meer kunnen aflossen. Waarom zou je dan nu saneren?”

Een snelle regeling met schuldeisers had Adam, nu bijna 30, enorm geholpen. Hij wil niet met zijn volledige naam in de krant omdat zijn omgeving „niet alles weet”. Drie jaar geleden klopte hij zelf aan bij welzijnsorganisatie Dynamo om zijn op dat moment kleine schulden aan te pakken.

We vragen wel volledige medewerking. Het is geen cadeautje

Marjolein Moorman wethouder onderwijs, armoede en inburgering (PvdA)

Maar ondanks goede hulp kun je schuldeisers niet dwingen om mee te werken aan een betalingsregeling. En ondertussen maakte Adam zelf ook meer schulden. Hij ging lachgasballonnetjes gebruiken om te ontsnappen aan de stress. Hij raakte verslaafd, belandde in het ziekenhuis en raakte daarmee ook uit beeld bij Dynamo. Dat was het moment dat zijn zus thuis de enveloppen met schulden vond. Tijdens zijn revalidatie werd het lastig om ook tegelijkertijd aan zijn schulden te werken. Zijn schuld groeide van 10.000 euro naar bijna 20.000 euro.

“>

Tijd is dan ook geld, aldus Marjolein Moorman. Met een donatie van 750 euro hoopt ze schuldeisers te verleiden sneller de schuld over te dragen aan de Kredietbank, die de schuld omzet in een lening. De gemeente start vervolgens een traject met jongeren om deze af te lossen. Maar, benadrukt Moorman: „We vragen wel volledige medewerking. Het is geen cadeautje.”

Daar denkt VVD-raadslid Claire Martens anders over. Ze juicht het toe dat de gemeente speciale begeleiding biedt aan jongeren met schulden, maar vindt dat de gemeente te coulant is. „Bemiddelen tussen schuldeisers en schuldenaren is prima, jongeren begeleiden ook. Maar moet je dan ook nog 750 euro kwijtschelden?”

Inspiratie voor de gemeentelijke plannen komt onder meer uit Den Haag, ziet Larissa Jongenelen. Zij is projectleider bij het Jongeren Perspectief Fonds Den Haag, dat in 2016 vijftig jongeren in een soortgelijke pilot begeleidde.

In Den Haag is het project wegens succes opgeschaald tot honderdvijftig jongeren. Volgens Jongenelen valt of staat het succes met goede begeleiding. „Schuld is namelijk nooit alleen een financieel probleem, maar draait vaak om problemen op andere leefgebieden zoals huisvesting of zorg.” Dat levert ook uitdagingen op. „Met al die lange wachtlijsten is het moeilijk dat meteen te bieden. Terwijl die integrale oplossing essentieel is.”

“>

Uiteindelijk begint de oplossing met rust creëren, zegt Laura Mudde. Bij stichting ONSbank helpt zij als projectleider jongeren om uit de schulden te komen. Het eerste wat zij doen is met schuldeisers een afspraak maken om de schulden zes maanden te bevriezen. Die tijd wordt gebruikt om jongeren via workshops te begeleiden, een overzicht te krijgen van alle schulden en vooral ook rust te bieden.

„Een factor die schulden zo problematisch maakt”, zegt Mudde, „zijn de vele schuldeisers. Het plan van de gemeente, om die schulden onder één krediet te brengen, schept ontzettend veel lucht. Maar dan begint het pas, en is de vraag welke begeleiding je kunt bieden. Want schulden zijn niet alleen een financieel probleem: het heeft invloed op alles.”

Voor het traject in Amsterdam heeft wethouder Moorman in 2020 dan ook 350.000 euro uitgetrokken. „Er komt per persoon een individueel plan. Niet iedereen zal budgetcoaching nodig hebben bijvoorbeeld.” Volgens Moorman verdient elke cent „zich dubbel en dwars terug”. „Ik geloof er heilig in dat dit helpt om mensen uit de langdurige zorg te houden.”

VVD-raadslid Claire Martens is niet direct overtuigd. Juist door de mogelijkheid van kwijtschelding is ze bang dat veel mensen terugvallen. „En dan moet je weer de portemonnee trekken op kosten van de belastingbetaler.”

Schulden voorkómen

Bij schulden zijn er echter twee partijen die naar zichzelf moeten kijken, vindt Moorman. „Want hoezo kunnen jongeren op zo’n leeftijd al in de problemen komen in een systeem dat wijzelf gemaakt hebben?”

Er zijn daarom eerder al afspraken gemaakt met 32 schuldeisers, voornamelijk corporaties en zorgverzekeraars, om grote schulden te voorkomen. Deze schuldeisers gaan altijd akkoord met saneringsvoorstellen van de gemeente, of doen mee aan projecten van de gemeente om jongeren vroeg te begeleiden. Moorman: „Maar een aantal commerciële partijen zien schulden als een verdienmodel.”

Bedrijven moeten jongeren niet alleen als pinautomaat zien, maar ernaar streven dat zij over veertig jaar nog steeds hun klant zijn

Roeland van Geuns Lector armoede- interventies HvA

Neem Adam. Nog voor zijn lachgasverslaving was hij een bedrijfje begonnen dat pakketten bezorgde. Hij huurde een lease-auto en kwam in de problemen met betalingen. Nadat hij uit het ziekenhuis kwam bleek zijn schuld te zijn verkocht aan een incassobureau. En waar de meeste schuldeisers bereid waren mee te werken aan een schuldeninventarisatie, weigert het incassobureau tot nu toe mee te werken aan een oplossing. Dat werkt vertragend voor een eventueel saneringsplan.

Lector armoede-interventies Roeland van Geuns wijst dan ook op de „zorgplicht” die bedrijven zichzelf zouden kunnen opleggen. „Dat ze niet alleen jongeren als pinautomaat zien, maar er naar streven dat die jongeren over veertig jaar nog steeds hun klant zijn.” Hij noemt daarbij ook de rol van de gemeente en overheid als grootste schuldeisers. „We moeten ook kritisch naar onszelf kijken”, vindt wethouder Moorman. „Kunnen we als overheid vaker schulden saneren of bevriezen?”

Slecht in begrijpend lezen? Risico

Uiteindelijk zijn schulden een veelkoppig monster, concludeert Van Geuns, waar naast inkomen vooral ook opleiding cruciaal is. Wie moeite heeft met begrijpend lezen kan zomaar op achterstand raken. En dat terwijl uit onderzoek blijkt dat in Nederland 25 procent van de 15-jarigen laag taalvaardig is. „Dat zijn de schuldenaren van morgen.”

Ook Adam maakte van jongs af aan boetes. Maar tot je 18de ben je daar niet aansprakelijk voor. Daarna wel, en daarmee begon ook de schaamte dat het hem niet lukte zelf zijn zaken te regelen. Maar met die schaamte is hij nu, tien jaar later, helemaal klaar. Nu werkt hij met een begeleider van Dynamo keihard aan het schuldhulpverleningstraject. Hij zou willen dat andere jongeren zich over de schaamte heen zetten. „Zet die eerste stap zo snel mogelijk. Want je kunt er niet vroeg genoeg bij zijn.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 1 februari 2020

Een versie van dit artikel verscheen ook in nrc.next van 1 februari 2020

Lees Verder

Plaats een reactie